सिराहा। सिरहाको लहानका युवा वैज्ञानिक डा. अमर प्रसाद गुप्ताले विश्वकै सबैभन्दा सानो तथा हल्का पोर्टेबल एक्स–रे प्रणाली विकास गरी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाललाई गौरवान्वित बनाएका छन् । दक्षिण कोरियामा अध्ययनका क्रममा विकसित गरिएको उनको यो आविष्कार चिकित्सा प्रविधिको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ ।

भौतिकशास्त्रमा विद्यावारिधि (PhD) गरेका डा. गुप्ताले दक्षिण कोरियामा अध्ययनरत रहँदा कार्बन नानोट्युब (Carbon Nanotube–CNT) प्रविधिमा आधारित अत्यन्त कम ऊर्जा खपत गर्ने, हत्केलामा अट्ने र खल्तीमै बोक्न सकिने एक्स–रे प्रणाली निर्माण गरेका हुन्। उक्त उपकरण सञ्चालनका लागि केवल दुईवटा ब्याट्री पर्याप्त हुने र यसको तौल करिब ८६ ग्राम मात्र रहेको बताइएको छ। परम्परागत एक्स–रे मेसिनको तुलनामा यो निकै सानो, हल्का र कम विकिरण उत्सर्जन गर्ने भएकाले यसको प्रयोग स्वास्थ्य सेवा, आपतकालीन उद्धार तथा दुर्गम क्षेत्रमा विशेष उपयोगी हुने विश्वास गरिएको छ ।

सानैदेखि अध्ययनमा अब्बल रहेका डा. गुप्ताले दक्षिण कोरियामा स्नातकोत्तर तथा विद्यावारिधि अध्ययनका क्रममा प्रयोगशालामा कार्बन नानोट्युब उत्पादन गर्दै गर्दा एक्स–रे प्रणालीलाई सानो बनाउने अवधारणा विकास गरेका थिए। त्यसपछि उनले उक्त कल्पनालाई अनुसन्धानमार्फत वास्तविकतामा परिणत गरे ।

कोरियाको CT Beam Tech Corporation Ltd. मा अनुसन्धान समूहको नेतृत्व गर्ने क्रममा उनले बायोमेडिकल इन्जिनियर किम ताइयोङसँग सहकार्य गर्दै सानो एक्स–रे ट्युब निर्माणको चुनौती स्वीकार गरेका थिए। लगातार छ महिनाको अथक प्रयास, प्रयोग र असफलतापछि उनीहरूले संसारकै सबैभन्दा सानो र हल्का एक्स–रे प्रणाली विकास गर्न सफलता हासिल गरेका हुन्।

यस प्रविधिको अर्को विशेषता भनेको विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विज्ञान प्रयोगशालामा एक्स–रे भौतिकीको अध्ययन–अध्यापनका लागि समेत प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना हो । साथै, यसको कम विकिरण र सरल सञ्चालन प्रणालीले भविष्यमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ ।

उनको यही अनुसन्धान र आविष्कारलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उच्च मूल्यांकन गरिएको छ। सन् २०२३ को डिसेम्बरमा अमेरिकाको शिकागोमा आयोजित Radiological Society of North America (RSNA) को वार्षिक सम्मेलनमा उनले आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गरेका थिए। सम्मेलनमा उत्कृष्ट अनुसन्धान योगदानका लागि उनलाई Trainee Research Prize प्रदान गरिएको थियो। उक्त सम्मान प्राप्त गर्ने उनी पहिलो नेपाली वैज्ञानिक बनेका हुन् ।

यो पुरस्कार उनलाई कार्बन नानोट्युब एक्स–रे प्रविधिका अग्रणी वैज्ञानिक तथा University of North Carolina का प्राध्यापक ओटो झोउ (Otto Zhou) ले प्रदान गरेका थिए। प्राध्यापक झोउका अनुसार गैर–क्लिनिकल, विशुद्ध भौतिकशास्त्र तथा इन्जिनियरिङ परियोजनालाई RSNA ले यस स्तरको सम्मान दिएको यो पहिलो अवसर थियो ।

सिराहाको लाहानबाट सुरु भएको डा. अमर प्रसाद गुप्ताको वैज्ञानिक यात्रा आज विश्व चिकित्सा प्रविधिको क्षेत्रमा नेपालका लागि गौरवको विषय बनेको छ। उनका अनुसन्धान र आविष्कारले नेपाली युवा वैज्ञानिकहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उत्कृष्टता हासिल गर्न प्रेरणा प्रदान गरेको छ ।

https://youtu.be/46TeRnyFNPg?si=lRHyBsIq74w_ZER6

लाहानका वैज्ञानिक डा. अमर प्रसाद गुप्ताको दक्षिण कोरियासँग गहिरो सम्बन्ध

सिराहा। सिराहाको लाहानका स्थायी बासिन्दा तथा अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त नेपाली वैज्ञानिक डा. अमर प्रसाद गुप्ता दक्षिण कोरियासँग गहिरो रूपमा आबद्ध छन्। उनले दक्षिण कोरियामा अध्ययन, अनुसन्धान र प्रविधि विकास गर्दै विश्वकै सबैभन्दा सानो तथा हल्का पोर्टेबल एक्स–रे (X-ray) प्रणाली विकास गरी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाललाई चिनाएका छन् ।

दक्षिण कोरियामा उच्च शिक्षा

डा. गुप्ताले दक्षिण कोरियाको Kyung Hee University बाट भौतिकशास्त्र (Physics) मा विद्यावारिधि (PhD) गरेका हुन्। पीएचडी अध्ययनका क्रममा उनले कार्बन नानोट्युब (Carbon Nanotube–CNT) प्रविधिमा आधारित एक्स–रे प्रणालीको अनुसन्धान सुरु गरेका थिए ।

त्यसपछि उनले दक्षिण कोरियाकै प्रतिष्ठित Korea Advanced Institute of Science and Technology (KAIST) मा पोस्ट–डक्टोरल अनुसन्धानकर्ताका रूपमा कार्य गर्दै मेडिकल इमेजिङ तथा नानो प्रविधिमा थप अनुसन्धान गरेका थिए ।

विश्वकै सानो पोर्टेबल एक्स–रे प्रणाली

डा. गुप्ताले विकास गरेको एक्स–रे प्रणाली परम्परागत ठूला मेसिनभन्दा निकै सानो, हल्का र खल्तीमा समेत बोक्न मिल्ने प्रकारको छ। कार्बन नानोट्युब प्रविधिमा आधारित उक्त प्रणालीले कम विकिरण उत्सर्जन गर्ने भएकाले बिरामी र स्वास्थ्यकर्मी दुवैका लागि सुरक्षित मानिएको छ। दुर्गम क्षेत्र, आपतकालीन उद्धार तथा मोबाइल स्वास्थ्य सेवामा यसको उपयोगिता उच्च रहेको बताइन्छ।

हार्भर्डदेखि पुनः दक्षिण कोरिया

दक्षिण कोरियामा अनुसन्धानपछि डा. गुप्ताले अमेरिकाको प्रतिष्ठित Harvard Medical School मा फ्याकल्टी तथा अनुसन्धानकर्ताका रूपमा समेत काम गरेका थिए। त्यहाँको अनुभवपछि उनले आफ्नो आविष्कारलाई व्यावसायिक रूपमा विकास गर्न पुनः दक्षिण कोरिया फर्किने निर्णय गरे ।

हाल उनी दक्षिण कोरिया सरकारको Ministry of Science and ICT को सहयोगमा मेडिकल प्रविधिमा आधारित स्टार्टअप सञ्चालन गर्दै पोर्टेबल एक्स–रे प्रविधिलाई विश्व बजारमा विस्तार गर्ने कार्यमा संलग्न छन्।

नेपालका लागि प्रेरणादायी व्यक्तित्व

सिराहाको लाहानबाट वैज्ञानिक यात्राको सुरुवात गरेका डा. अमर प्रसाद गुप्ताले दक्षिण कोरिया, अमेरिका र विश्वका विभिन्न अनुसन्धान संस्थासँग सहकार्य गर्दै नेपाली प्रतिभालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गरेका छन्। उनको सफलता नेपाली युवा वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ ।